a story lives forever
Register
Sign in
Form submission failed!

Stay signed in

Recover your password?
Register
Form submission failed!

Web of Stories Ltd would like to keep you informed about our products and services.

Please tick here if you would like us to keep you informed about our products and services.

I have read and accepted the Terms & Conditions.

Please note: Your email and any private information provided at registration will not be passed on to other individuals or organisations without your specific approval.

Video URL

You must be registered to use this feature. Sign in or register.

NEXT STORY

Leaving for Lublin

RELATED STORIES

The end of the war
Marek Edelman Social activist
Comments (0) Please sign in or register to add comments

Bo to było tak, jak się wojna skończyła, myśmy już wiedzieli było słychać artylerię dwa dni i ta artyleria tam rąbała strasznie, wiedziało się, że coś się dzieje, ale nie było się pewnym, że coś się dzieje. I nagle ucichła artyleria i dzień, dwa jest spokój, ale widać, że ten nasz... bo myśmy mieszkali w takim domku, gdzie na parterze był sztab...[sic] partizane, a my na pierwszym, ta... ta banda żydziaków na pierwszym piętrze. No, a to już było styczeń, to już ci Niemcy byli z nami... z nami zaprzysiężeni.... zaprzyjaźnieni, bo jak Sylwester był to oni się urżnęli, a u nas były dziewczyny jakieś i oni przylecieli na pierwsze piętro i gonili dookoła stołu te dziewuchy. Ale nic się nie stało, tam Hitlerek wisiał w klozetce, stała... jak się nazywa?... popielniczka w takiej sławojce na podwórku, zimno było jak cholera, ale porządek był. I codziennie taki kempfer z bandytami szorował klozecik szczotką ryżową i było czysto, było wszystko porządku. No i się zabrali, rano się zabrali, wyjechali. Na wozy się załadowali w pośpiechu wyjechali. Ale o godzinie 2 czy 3 wrócili. Te wozy wzięli i przyjechli. A nie... poprzedniego wieczoru to nam powiedzieli, że na drodze do - jaka tam jest... jak tam jest stacja? - na drodze do Rogowa, na szosie stoją Niemcy. Co znaczy stoją? Jakaś... jakaś brygada czy dywizja motocyklowa. Więc to była szosa...Myśmy wyszli na szosę, ale myśmy szli lasem i zobaczyliśmy, że na szosie, mróz był jak cholera, na szosie setki motocykli i setki żołnierzy przy tych motocyklach leżą, stoją, motocykle leżą, no myśleliśmy, że dywizja czy brygada się cofa, jedzie, nie było wiadomo co się dzieje. Ale coś było to nienormalnego, żeby w takim bałaganie byli Niemcy, bo jakby było wszystko w porządku, bo leżało i to w rowie leżały te motocykle i tak i siak pełno ich było, jeden na drugim na trzecim. No i poszliśmy do domu i nic się nie działo, był spokój, obejrzeliśmy to sobie i nazajutrz ci Niemcy wyjechali, o, już, aleśmy nie wychodzili z domu, bo to było niepewne. Bo szmalcownicy zawsze działali, nawet jak Niemców nie było to oni też chcieli jeszcze szmalec. No i nagle, godzina 3, czy jeszcze było widno. To musiała być 2, czy w pół do trzeciej wrócili na tych samych wozach, zaczęli wyładowywać te bety z powrotem no i zostali, to znaczy jak wracają to znaczy wszystko w porządku. Tymczasem, ktoś przyleciał i mówią, już się robił taki zmrok, czwarta godzina, ktoś przyleciał i mówi: `Ruskie są na rynku`. To my: `Niemożliwe. Bo ci Niemcy jeszcze są tu na dole`. Ale okazuje się, że tych Niemców nie ma już na dole. Gdzieś wyszli pojedynczo z tego, no i do widzenia. No i myśmy poszli na rynek, Ruskich wprawdzie nie było, ale za chwilę wjeżdża taki batalion panienek w takich otokach z futrem, na koniach, dziudziu, amazonki ruskie, ale jakie baby i ta ludność: 'Hurra, hurra, hurra, hurra...' a myśmy stali tak pod murem, bośmy tak nie byli pewni czy nas tutaj nie złapią za Żydów jeszcze.

[Q] 'Myśmy'? To powiedz kto.

Ja byłem z Antkiem i z Celiną. Więcej nikogo nie było tam.

[Q] Luba?

Tam, na rynku?

[Q] W Grodzisku tak.

Ale była w Grodzisku, ale nie była na rynku. Była? Nie skąd! Nie była. Myśmy byli we trójkę, nie byliśmy tacy pewni sobie. Ona była w Grodzisku, to nie ma nic do rzeczy, bo tam było dużo ludzi: była Ala, była Inka, była ona, była... jeszcze tam jakieś te komunistki jakieś były tam... nie, tam było dużo ludzi. Także to nie jest... Myśmy byli no... i tu: `hurra, hurra`..., a nam było okropnie, niby jak już ruskie dziewczyny jadą to już wojna wygrana, a my tu co zostaliśmy sami we trójkę na rynku i jeszcze się trochę boimy, czy nas tutaj nie zaszmalcują jeszcze na sam koniec. No ale nic, wróciliśmy do domu, Ruskie są. Chociaż wierzyć się nie chciało, że już są, że może to jest szpica, może to jest coś, ale nazajutrz już było widać w tym mieście, że są Ruskie rano.

It was like this that when the war ended, we already knew because we could hear shelling by the artillery for 2 days and so we knew that something was happening but we weren't sure what, and then suddenly the artillery stopped and for one or two days everything was quiet but we could see because we lived in a house where the German [sic] were living on the ground floor while we, this bunch of Jews were on the first floor. This was January and those Germans had made friends with us because on New Year's Eve they'd got plastered, and there were some girls with us so the Germans charged up to us on the first floor and started chasing these girls around the table. But nothing happened. There was a picture of Hitler hanging in the lavatory and an ashtray in a lavvy in the courtyard, it was bitterly cold but everything was neat and orderly. Each day a kempfer would scrub the toilet with a wire brush alongside these bandits, and everything was clean and neat. And then they took off, they took off in the morning, they drove off, they loaded up their trucks and left in a hurry. But around 2 or 3 o'clock, they came back. Those trucks arrived. But no, the previous evening they'd told us that on the road to - what's the name of the station there? Rogowo, the Germans had parked on the road to Rogowo. What did that mean parked? A motorcycle brigade or division. We went to the road but we were going through the woods and we saw that along the road, there was a bitter frost, along the road there were hundreds of motorcycles and hundreds of soldiers lying, standing by these motorcycles. We thought the whole division or brigade was retreating, going, we couldn't tell what was happening. But it wasn't normal for the Germans to be in such disarray, because if everything had been alright, because everything was lying around, some in the ditch by the road, some this way, some that, there were loads of them, one on top of the other. So we went home, nothing was happening, everything was quiet, we had a look and the following day, those Germans left, but we didn't go out of the house because we weren't sure, people ready to grass on us were always around, even if there were no more Germans they still wanted money. And then suddenly, it was 3 o'clock, still light so it must have been 2 o'clock or half past two, they came back in the same trucks and started unloading all their gear again and moving back in, so it meant if they were coming back that everything was alright. Meanwhile, someone ran up and said, it was getting dark by then, 4 o'clock, someone ran up and said, "The Russians are in the marketplace". We said, "That's impossible because these Germans are still here downstairs". But the Germans weren't there any more. They had left one by one and that was it. So we went to the market where actually there were no Russians but a moment later a battalion of ladies arrived on horseback wearing fur hats, all very fancy, Russian Amazons but what women! All the people were shouting: hurrah! hurrah! hurrah! while we were standing up against the wall, not knowing if we wouldn't be caught because we were Jewish.

[Q] 'We' means who?

I was with Antek and Celina. No one else was there.

[Q] Luba.

There, at the market?

[Q] In Grodzisk.

She was in Grodzisk but she wasn't at the market. Was she? No, who could she have been there? She wasn't there. The three of us were there, we weren't very sure of ourselves, she was in Grodzisk which has nothing to do with this. There were lots of people there: Ala, Inka, some women communists were there, no, there was plenty of people there. We were there and hurrah! hurrah! but we felt awful. The Russian girls were arriving so the war was apparently won while the three of us were left in this marketplace, still a bit afraid that someone might grass on us at the last minute. But still, we went home, the Russians had arrived although we still couldn't quite believe it, perhaps this was only an advance guard. By morning, however, we could see the Russians in that town.

Marek Edelman (1919-2009) was a Jewish-Polish political and social activist and a noted cardiologist. He was the last surviving leader of the 1943 uprising in the Warsaw Ghetto. Following the Second World War, he took an active part in domestic and international politics, dedicating himself to fighting for justice and peace.

Listeners: Anka Grupinska Joanna Szczesna Joanna Klara Agnieszka Zuchowska

Anka Grupinska studied English at the Adam Mickiewicz University in Poznan, Poland. She wrote for Poznan’s underground publications and was herself one of the founding publishers of the bi-monthly Czas Kultury. She spent 1988 and 1989 in Israel compiling reminiscences of Holocaust survivors. From 1991 to 1993, she held the post of Cultural Attache at the Polish Embassy in Tel Aviv. She moved back to Poland in 1996 and now writes books on Jewish subjects, mainly dealing with the history of the Warsaw ghetto. She is also a freelance journalist for Tygodnik Powszechny. Anka Grupinska is the director of the Centropa Foundation project in Poland (oral history project) called “The Witness of the Jewish Century¿, presents her own radio programme, “Of Jews and of Poles too¿, and teaches creative writing and oral history in Collegium Civitas and SWPS in Warsaw.

Anka Grupinska ukonczyla filologie angielska na UAM w Poznaniu. Wspólpracowala z poznanskimi pismami podziemnymi, wraz z innymi zalozyla i wydawala dwumiesiecznik "Czas Kultury". W latach 1988-1989 przebywala w Izraelu opracowujac wspomnienia ocalalych z Zaglady. W latach 1991-1993 pracowala jako attaché kulturalny w ambasadzie polskiej w Tel Awiwie. Od 1996 mieszka w Polsce. Anka Grupinska specjalizuje sie w tematyce stosunków polsko-zydowskich. Publikuje ksiazki (m. in. Wydawnictwo Literackie, Zydowski Instytut Historyczny, Twój Styl), artykuly prasowe (m. in. "Tygodnik Powszechny", "Rzeczpospolita"), realizuje projekty wystawiennicze. Jest takze koordynatorem miedzynarodowego projektu "Swiadek zydowskiego wieku" (archiwizowanie pamieci o zydowskiej przedwojennej Polsce), prowazi autorska audycje radiowa "O Zydach i o Polakach tez" i uczy warszawskich studentów sztuki czytania i pisanie tekstów literackich.

Joanna Szczesna is a journalist writing for Gazeta Wyborcza. Together with Anna Bikont, she’s the author of Pamiatkowe rupiecie, przyjaciele i sny Wislawy Szymborskiej (The Recollected Flotsam, Friends and Dreams of Wislawa Szymborska) a biography of Wislawa Szymborska, the Polish winner of the Noble Prize for Literature. Since the 1970s, Joanna Szczesna has been involved with the democratic opposition movement in Poland, active in the Worker’s Defence Committee (KOR), the co-founder of the independent press in Poland: editor of KOR’s Information Bulletin, Solidarnosc Press Agency and Tygodnik Mazowsze.

Joanna Szczesna, dziennikarka "Gazety Wyborczej", autorka - wraz z Anna Bikont - biografia polskiej noblistki "Pamiatkowe rupiecie, przyjaciele i sny Wislawy Szymborskiej". Od lat 70-tych zwiazana z opozycja demokratycznaw Polsce, wspólpracowniczka Komitetu Obrony Robotników, wspóltwórczyni prasy niezaleznej w Polsce: redaktorka "Biuletynu Informacyjnego KOR-u", Agencji Prasowej "Solidarnosc" i "Tygodnika Mazowsze".

Joanna Klara Agnieszka 'Aga' Zuchowska was born 20 January 1938. Her father was killed in the Katyń massacre. After the war, she moved from Warsaw to Lódz. She obtained a degree in medicine in 1960, qualifying as a specialist in internal medicine in 1973. Dr Zuchowska worked with Marek Edelman for 15 years. In 1982 she left Poland for Algeria where she remained for the next three years, returning to Poland in 1985. She currently lives in Lódz.

Joanna Klara Agnieszka 'Aga' Zuchowska, urodzona 20 stycznia 1938. Ojciec zginal w Katyniu. Po wojnie zamieszkala w Lodzi. Studia ukonczyla w 1960 r. a specjalizacje z chorób wewnetrznych w 1973 r. Doktorat obronila we Wroclawiu. Pracowala z Markiem Edelmanen przez 15 lat. W 1982 r. wyjechala do Algerii. Wrócila do Polski w 1985 r. i mieszka obecnie w Lodzi.

Tags: Germans, Jews, Rogowo, Russians, Russian Amazons, Grodzisk

Duration: 5 minutes, 36 seconds

Date story recorded: December 2003

Date story went live: 24 January 2008